زن وزندگي دوباره

مسئولیت پذیری در فرزندان

ارائه شده توسط :مینا شهابی کارشناس علوم تربیتی

یادگیری و آگاهی از مسائل تربیتی برای ما به عنوان یک زن در جامعه ی اسلامی و به عنوان مادر خانواده امری مهم و اساسی است همان طور که برای رفع تشنگی به دنبال آب می رویم و آب می نوشیم تا تشنگی ما را برآورده کند در مسائل تربیتی هم باید به دنبال رفع نیازهای خود جهت انجام صحیح این وظیفه ی مهم باشیم. تربیت و مسائل تربیتی مسأله ی مهم و واجب است که باید درمورد آن دقت زیادی داشته باشیم و به دنبال افزایش معلومات و آگاهی خود در این زمینه باشیم چون همه ی ما در مقابل فرزندان خود مسئول هستیم. پیامبر صلی الله علیه و سلم می فرماید: کُلُّکُم رَاعٍ وَ کُلُّکُم مَسئُولٌ عَن رَعِیَتِه. شما در برابر زیردستان خود مسئول هستید.

خداوند در قرآن کریم تأکید می کند: يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْليکُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ عَلَيْها مَلائِکَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ (تحریم آیه 6).

ای مؤمنان! خود و خانواده ی خویش را از آتش دوزخی بر کنار دارید که روشن کننده ی آتش آن انسان ها و سنگ ها است. فرشتگانی بر آن گمارده شده‌اند که خشن و سخت گیر، و زورمند و توانا هستند . از خدا در آنچه بدیشان دستور داده است نافرمانی نمی‌کنند و همان چیزی را انجام می‌دهند که بدان مأمور شده‌اند.‏

اين مسئوليت بزرگ بر عهده ی سرپرست خانواده است، كه اهل و خانواده ی خود را با سوق دادن به سمت  توحيد، ايمان به قيامت، ترساندن از عذاب الهى، آراستن به تقوا، مؤدب نمودن آنان به آداب و اخلاق اسلامى، ايجاد زمينه ی رشد و كمال، و تربيت و تعليم، از عذاب روز قيامت حفظ كند.

خداوند می فرماید: يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا عَلَيْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لا يَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَي اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ جَميعاً فَيُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (مائده آیه 105).

اى مؤمنان! مواظب خود باشید (وخویشتن را از معاصی و گناهان به دور دارید و هوشیار باشید که آلودگی های جامعه شما را نیالاید) هنگامی که هدایت یافتید گمراهی گمراهان به شما زیانی نمی رساند و بازگشت همه ی شما به سوی خداست و شما را از آنچه می کرده اید آگاه می سازد.

پس وظیفه ی سنگینی بر دوش ما گذاشته که نمی توانیم با سهل انگاری و بی خیالی از کنار آن بگذریم. حتی اگر مرد خانواده به دلیل مشغله ی کاری، سهل انگاری و ... در امر تربیت با مادر همکاری نمی کند و نقش فعالی ندارد مادر خانواده باید وظیفه ی خود را با دقت و به طور کامل انجام دهد چون او هم در غیاب پدر، سرپرست خانه و خانواده می باشد.

هر کودک زمانی که متولد می شود مانند کاغذ سفید و نانوشته است و طبق حدیث پیامبر صلی الله علیه و سلم بر فطرت پاک متولد می شود. مَا مِن مَوْلُودٍ إلَّا يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ، فَأَبَوَاه‏ يُهَوِّدَانِهِ وَ يُنَصِّرَانِهِ أَوَ يُمَجِّسَانِه. هر نوزادی بر فطرت سالم به دنیا می آید اما والدینش او را یهودی، نصرانی یا مجوسی (زرتشتی) بار می آورند.

 طبیعت و فطرت نوزاد از هرگونه آلودگی و ناپاکی به دور است و تحت تأثیر تربیت و رفتار پدر و مادر پرورش پیدا می کند. انسان تنها موجودی در کره ی زمین است که در زمان تولد بدون هیچ توانایی در انجام کارهایش به دنیا می آید و برای ادامه ی زندگی و یادگیری کاملاً وابسته به دیگران می باشد.

جانوران دیگر با توانایی های غریزی برای ادامه ی حیات متولد می شوند. وقتی ماهی تخم گذاری می کند تخم هایش را رها می کند و ماهی های کوچک بدون حضور پدر و مادرشان، تمام توانایی ها و آموزش های لازم جهت زندگی مثل: غذا، شکار، تولیدمثل و ... را به صورت ارثی و غریزی به دست می آورند. یعنی خداوند این قدرت و توانایی را در وجود ماهی قرار داده تا بتواند زنده بماند و بدون حضور پدر و مادر به زندگی خود ادامه دهد.

فرزندان، هدیه ها و امانت هایی در دست پدر و مادر هستند که در مقابل آن ها مسئولیت دارند و در روز قیامت از آن ها بازخواست می شود که برای فرزندان خود چه کارهایی انجام داده اند؟ برای رشد و پرورش فرزندان خود چه اقدامی کرده اند؟ آیا توانسته اند فرزندانی مؤمن، صالح و خدمت گزار تربیت کنند؟

وَقِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسْئُولُونَ (صافات آیه 24) – آن ها را نگه دارید که آن ها مسئول هستند. شما مسئول هستید و در روز قیامت از شما پرسیده می شود.

مسئولیتیعنی به عهده گرفتن کاری است که از فرد درخواست می شود و او می پذیرد که آن را انجام دهد. مسئولیت، داوطلبانه است و با انتخاب خود فرد صورت می گیرد. مسئولیت یعنی توانایی پذیرش و در مسیر رشد انسان ها به وجود می آید.

وظیفه، کاری است که فرد «باید» آن را انجام دهد و مخالف شرع نباشد. قید «باید» در اینجا ذکر شده که خیلی مهم است. باید دقت کنیم «باید» های زندگی خود را از کجا انتخاب می کنیم آیا از عقل خودمان، یا فلان روان شناس بایدهای خود را انتخاب می کنیم یا خداوند قانون گذار و برنامه ریز زندگی ماست؟ کدامیک از این ها ارزش ها، قوانین و بایدهای ما را در زندگی مشخص می کنند؟ یک فرد مسلمان، قوانین و بایدهای زندگی خود را از شریعت (قرآن و سنت) می گیرد و مطابق آن ها عمل می کند. در غیاب همسرم از خانه و فرزندانم محافظت می کنم چون در شریعت به عنوان حق همسر از من خواسته شده این کار را انجام دهم و من ملزم به اجرای آن هستم. پس وظیفه با تعهد همراه است یعنی ما عهد و پیمان می بندیم که فلان کار را انجام دهیم و در هر شرایطی به آن پای بند هستیم. مسئولیت پذیری، مقدمه ی قبول وظیفه است. وقتی فرد مسئولیتی را قبول می کند متعهد می شود آن را انجام دهد.

تکلیف، وظیفه ای است که همراه با رنج و سختی می باشد. مثلاً مسلمانی که به سن تکلیف رسیده باید روزه بگیرد در حالی که روزه گرفتن برایش سختی تشنگی و گرسنگی به دنبال دارد. یا باید صبح زود برای نماز خواندن بیدار شود. بیدار شدن از خواب و ترک بستر با سختی و زحمت همراه است ولی فرد باید آن را انجام دهد.

در سن کودکی که فرزند، خیلی از کارها را بلد نیست انجام دهد و نیاز به آموزش های مختلف دارد مانند: لباس پوشیدن، مسواک زدن، آداب غذا خوردن و ... در این زمان، ارائه ی آموزش ها برای پدر و مادر وظیفه است و برای فرزند مسئولیت. در این مدت اگر فرزند تلاش کند به تنهایی لباس بپوشد یا مسواک بزند مسئولیتی را قبول کرده و برای انجام وظیفه در آینده آماده می شود.

برای این که فرزندان ما دارای روحیه ی مسئولیت پذیری اجتماعی و خانوادگی باشند و در دوران نوجوانی و جوانی به عنوان افرادی مسئول در خانواده و جامعه ی خود عمل کنند بایستی از کودکی بذر روحیه ی مسئولیت پذیری را در آن ها بکاریم و آرام آرام آن را تقویت کرده و پرورش دهیم.

هر کاری به یک سری مقدمات نیاز دارد. مثلاً فلان آزمایش، پیش شرط و لازمه ی تشخیص و درمان فلان بیماری است. پس انجام آزمایش واجب می شود. یا مثلاً آمادگی رزمی و نظامی بر افراد واجب نیست ولی اگر آن را بلد نباشی بدون آن نمی توانی به جهاد بپردازی. مسئولیت پذیری هم نیاز به مقدماتی دارد که بدون آن ها نمی توان حس مسئولیت پذیری را در فرزند ایجاد کرد.

بر همین اساس: ما لایَتِم إلاّ به الواجب فهو الواجب. اگر واجبی تنها به واسطه ی یک چیز تکمیل می شود آن چیز هم واجب می شود. آموزش مسئولیت پذیری به فرزندان یک امر واجب است که باید روش های آن را یاد بگیریم پس یادگیری این روش ها هم برای ما واجب هستند. مثلاً کسی که می خواهد غذایی درست کند پس از آماده کردن مواد آن باید آتش هم فراهم کند تا پخت غذا را انجام دهد.