زن وزندگي دوباره

روش های ایجاد مسئولیت پذیر در فرزندان

ارائه شده توسط :مینا شهابی کارشناس علوم تربیتی

1-مسئولیت، باید متناسب با سن فرزند باشد. فرزند در هر سن توانایی های خاصی دارد که امکان دارد خودش از همه ی آن ها آگاهی نداشته باشد ولی والدین یا مربی متوجه بوده و بر اساس آن به فرزند مسئولیت می دهند. پیامبر صلی الله علیه و سلم زمانی که نوه اش کوچک بود موقع نماز خواندن که می شد پیامبر او را بغل می کرد و در سجود روی زمین می گذاشت. پیامبر در آن سن با کودک اینگونه برخورد می کرد. در برابر این کار، امر می کند که در 7 سالگی به فرزندان خود نماز خواندن یاد بدهید چون فرزند توانایی نماز خواندن دارد و در 10 سالگی اگر نماز نخواند او را تنبیه کنید. (با توجه به سن و شرایط کودک این مراحل در نظر گرفته شده است).

غلط: از کودک 4 ساله انتظار داشته باشیم به تنهایی بند کفش خود را ببندد. صحیح: از کودک 5 ساله بخواهیم سفره را پهن کند، لباس هایش را بپوشد.

2-دقیقاً برای فرزند خود مشخص کنیم چه کاری باید انجام دهد. غلط: فرزندم اتاق را مرتب کن. صحیح: فرزندم برو توی اتاق و اسباب بازی هایت را جمع کن یا عروسک ها را داخل کمد بزار و ماشین ها را داخل سبد بزار.

عمر بن سلمه می گوید: در کودکی تحت سرپرستی پیامبر صلی الله علیه و سلم بودم. هر جا سینی غذا می گذاشتند دستم را به طرف غذای دیگران دراز می کردم پیامبر صلی الله علیه و سلم به من گفت: فرزندم اول بسم الله بگو، با دست راست بخور و از جلو خودت غذا را بردار و بخور. پیامبر صلی الله علیه و سلم دقیقاً تعیین کرد که او چه کارهایی باید انجام دهد.

3-کارهای کوچک و ساده و در محدوده ی کوچک به او بسپاریم و کارهای سخت و پیچیده را به او واگذار نکنیم تا خسته نشود. هر روز به گلدان کنار باغچه یک لیوان آب بده. خرید نان برای خانواده را انجام بده. اتاق خودت را جارو کن.

4-سعی کنیم کارهای کودک را اصلاح نکنیم در این صورت کودک احساس می کند به اندازه ی کافی تلاش نکرده یا توانایی لازم برای انجام کار را ندارد. بهتر است به کودک فرصت دهیم خودش با گذشت زمان و آرام آرام و با نظارت و راهنمایی والدین آن ها را اصلاح کند. اگر فرزندمان لباس هایش را به تنهایی تا زد و داخل کمد گذاشت بعد از او آن ها را بررسی و اصلاح نکنیم.

اگر دختر 8 ساله شما بشقاب ها را شسته است به دنبال چک کردن و بررسی ظرف ها نباشید که آن ها تمیز شسته یا نه یا اگر دخترتان اتاق ها را جارو کرده یا لباس ها را شسته از او ایراد نگیرید و ایرادهایش را بزرگ جلوه ندهید این کار باعث می شود که او به کار خودش شک کند و دفعه ی دیگر این کارها را انجام ندهد و احساس بی ارزشی و بی لیاقتی در او شکل می گیرد.

5-وقتی از کودک می خواهیم کاری را انجام دهد به جای جملات منفی از جملات مثبت استفاده کنیم.

منفی: به میوه ها دست نزن دستات کثیفه. مثبت: اگه می خوای میوه بخوری اول دستاتو بشور.

منفی: الان بازی نکن چون مشقاتو انجام ندادی. مثبت: اگه می خوای بازی کنی اول مشقاتو انجام بده.

6-به فرزند خود یاد بدهیم عواقب سهل انگاری و اشتباهش را بپذیرد. فرزند باید از انتخاب خود درس بگیرد پس کاری کنید که نتیجه ی سهل انگاری و اشتباهش را بپذیرد. برای مثال اگر اسباب بازی هایش را جمع نکرد اجازه ندارد به مدت دو روز با آن ها بازی کند (نکته ی مهم، عواقب سهل انگاری و جریمه ی کودک را باید از قبل برای او مشخص کنیم).

اگر مشق هایش را ننویسد باید خودش به معلم توضیح دهد و تنبیه می شود.

7-به فرزندتان اطمینان دهید که در مقابل انجام مسئولیت هیچ جایزه و پاداشی به او داده نمی شود فقط با تشویق های کلامی، او را تشویق و حمایت کنید. فرزند باید بپذیرد در برابر پدر، مادر، خواهر و برادر و ... مسئولیت هایی دارد که باید انجام دهد و انتظار پاداشی هم از آن ها نداشته باشد همان طور که آن ها هم کارهای زیادی را برای او و دیگر اعضای خانواده انجام می دهند و هیچ کس توقع پاداش ندارد.

اگر اسباب بازی هایش را جمع کرد جایزه نمی گیرد فقط از طرف والدین، تشویق کلامی انجام می شود: آفرین دختر گلم – آفرین پسر عزیزم

8-قبول مسئولیت، نوعی امر تکاملی است که باید کودک به تدریج آن را یاد بگیرد و والدین هم باید این مراحل تکاملی را مدنظر داشته باشند. یعنی مرحله به مرحله و پله به پله انجام می شود.

در مرحله ی اول: کودک به دلیل علاقه به اسباب بازی هایش از آن ها مواظبت می کند و خودش آن ها را جمع و جور می کند.

در مرحله ی دوم: کودک جهت کمک به مادر و همراهی با او اسباب بازی هایش را جمع می کند.

در مرحله ی سوم: مادر از کودک درخواست می کند که اسباب بازی هایش را جمع کند و او را تشویق می کند که این کار را انجام دهد.

در مرحله ی چهارم: چون کودک خودش را مسئول جمع کردن اسباب بازی هایش می داند این کار را با میل و رغبت انجام می دهد.

9-بین این که فرزندتان می گوید فلان کار سخت است و نمی توانم انجام دهم تفاوت بگذارید. کودک باید یاد بگیرد بعضی کارها سخت و ناخوشایند هستند ولی او باید آن کار را انجام دهد و از زیر با آن در نرود. گاهی وقت ها کودک توانایی انجام یک کار را دارد ولی چون برایش ناخوشایند است و مطابق میل او نیست می گوید نمی توانم آن را انجام دهم و به بهانه های مختلف سعی می کند از انجام آن طفره برود.

یکی از بزرگ ترین ضعف های والدین این است که نمی خواهند کودکشان طعم سختی را بچشد بلکه می خواهند همیشه همه چیز به میل کودک باشد. والدین از این نکته ی مهم غافل هستند که در نتیجه ی این کار به شخصیت کودک لطمه می خورد و کودک احساس لذت از انجام مسئولیت را تجربه نمی کند در حالی که عبور از سختی ها و انجام موفقیت آمیز یک مسئولیت باعث ایجاد اعتماد به نفس و احساس ارزشمندی در کودک می شود. می توان داستان، فیلم و سرگذشت انسان های سخت کوش و موفق را برای فرزند بازگو کرد تا بهتر بتواند به توانایی هایش پی ببرد. 

10-والدین باید تحت هر شرایطی خودکنترلی را رعایت کرده و خونسردی خود را حفظ کنند. خشم و عصبانیت فقط کارها را دشوارتر می کند. اگر فرزندتان تمایل ندارد کاری را انجام دهد سعی کنید با صبر و حوصله و به طور واضح کاری را که قرار بوده انجام دهد به او یادآوری کنید. این یادآوری می تواند همراه با شوخی باشد. مثلاً لباس های ریخته شده کف اتاق صدات می کنن کی می خوای جواب شون رو بدی؟

11-پدر و مادر باید در واگذاری مسئولیت به کودک با یکدیگر هماهنگ باشند. اگر پدر مسئولیتی را به کودک می سپارد که انجام دهد مادر هم از او حمایت کند و بالعکس. قاطعیت به خرج دهید و درباره ی انتظارات خود از فرزندتان به طور واضح و شفاف با او صحبت کنید. مثلاً اگر مادر آداب غذا خوردن را به فرزند آموزش می دهد و از او می خواهد که با قاشق و از جلو خودش غذا بخورد ولی پدر می گوید نه کاری به او نداشته باش اجازه بده هر جور دوست دارد غذا بخورد.

12-مهم تر از همه این که پدر و مادر برای فرزند خود الگو باشند. خداوند می فرماید: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ (سوره احزاب آیه 21)، سرمشق و الگوی زیبایی در (شیوه ی پندار و گفتار و کردار) پیغمبر خدا برای شماست. خداوند در این آیه، ضرورت وجود الگو را برای همه ی انسان ها مطرح می کند که پیامبر برای ما یک الگوی خیلی خوب است. ما هم باید در خانواده ی خود یک الگوی خوب باشیم. در مسواک زدن، مرتب گذاشتن وسایل، رعایت نظم، رعایت نظافت، در ادب و احترام و ... . کودکان آینه ی رفتارهای والدین خود هستند آن ها با دقت به رفتار والدین نگاه می کنند و از رفتار آن ها یاد می گیرند. پدر یا مادری که در مقابل همسر و فرزندش احساس مسئولیت نمی کنند و با سهل انگاری و بی خیالی کارهایشان را انجام می دهند چگونه انتظار دارند کودک آن ها در برابر آن ها و دیگران مسئولیت پذیر باشد. پدری که خودش روزی یک بار هم مسواک نمی زند چگونه از کودکش توقع دارد که حتماً روزی سه بار مسواک بزند. اگر از فرزندتان می خواهید وسایلش را سرجایش بگذارد، خودتان باید در منزل این کار را انجام دهید و وسایل تان را پرت نکنید.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَاتَفْعَلُونَ* كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَاتَفْعَلُونَ (صف آیه 3-2)، اى كسانى كه ايمان آورده‏ ايد چرا چيزى مى‏ گوييد كه انجام نمى‏ دهيد. نزد خدا سخت ناپسند است كه چيزى را بگوييد و انجام ندهيد.

این آیه نوعی تهدید است و عمل نکردن به چیزی که می گوییم را کار بد و ناشایست می داند که نباید آن را انجام دهیم و خداوند هم چنین کاری را خیلی زشت و ناپسند می داند.

أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ (بقره آیه 44)، آیا مردم را به نیکوکاری فرمان می دهید و خود را فراموش می کنید (وبه آنچه به دیگران می گویید خودتان عمل نمی کنید).

با رعایت این مقدمات در صورتی که فرد مسئولیتی را قبول می کند می توان او را مورد بازخواست و مؤاخذه قرار داد.